۱. حقیقت قدسی از ورای سکوت میتراود. قرآن در بیان داستان زندگی زکریا، سکوت را نشانهای از سوی خداوند میشمارد: قال ربّ اجعللی آیة قال آیتک الّا تکلّم الناس ثلاث لیال سویّاً... (مریم، ۱۱-۱۰). مولانا در اشاره به همین آیات است که میگوید:
زان نشان هم زکریّا را بگفت
که نیابی تا سه روز اصلاً بگفت
تا سه شب خامش کن از نیک و بدت
این نشان باشد که یحیی آیدت
دم مزن سه روز اندر گفت و گو
کین سکوتت آیت مقصود تو
هین میاور این نشان را تو بگفت
وین سخن را دار اندر دل نهفت
(مثنوی، ۲/۱۶۷۸~)
پارهای از مفسران گفتهاند، آن سکوت خود نشانه خداوند بود، و پارهای دیگر گفتهاند که نشانه خداوند بهواسطه آن سکوت بر زکریّا آشکار گردید.
در هر حال، عارف در دل داستان زکریّا راز سکوت و نقش کارساز آن را در طریق معنا میخواند.
مولانا با ادب سکوت هم در مقام طریقت و هم در مقام حقیقت نیک آشنا بود. او خود اهل سکوتورزی بود، و نهایتاً سیمای حقیقت انفسی را در ماورای پرده سکوت به تماشا نشست.
اما تجربه سالها مراقبه احوال باطن و طی مراتب سلوک به وی آموخت که سکوت از جنس واحد نیست، و سالک طریق باید در زندگی معنوی خود مراتب گوناگون سکوت را بیازماید و از سر بگذراند.
در این نوشتار مایلم به اختصار تجربه مولانا را از مراتب سکوت و نقش آن در زندگی معنوی سالک طریق به اختصار بررسی کنم.
۲. نخستین مرتبه سکوت را میتوان «سکوت سالکانه» نامید. سکوت سالکانه، سکوت مقام طریقت است، یعنی ادبی است که سالک بر روح خود الزام میکند تا برکه گلآلود و مضطرب روح خویش را زلالی و آرامش بخشد شاید که در آینه صافی آن نقش ماه و ستارگان آسمان باز بتابد.
مولانا خود از دوران کودکی و تحت ارشاد پدر و نیز لالای دوران کودکیاش، سیّد برهانالدّین محقق ترمذی، ادب سکوت سالکانه را آموخته و آزموده بود.
سالها بعد نیز که سیّد برهان آن کودک هوشمند را در ۲۴ سالگی در قونیه بازیافت، او را به سه بار چلّهنشینی الزام کرد که از جمله شروط آن التزام به سکوتهای طولانی بود.
وقتی هم که مولانا خود بر مسند شیخوخت نشست و به تعلیم و تربیت مشتاقان عالم معنا پرداخت کمگویی و سکوتورزی را در صدر آداب طریقت خود نهاد.
خوب است در اینجا پارهای از انواع سکوت سالکانه را که در تعالیم مولانا آمده است مرور کنیم:
۱) یکی از مهمترین انواع سکوت سالکانه، سکوت اخلاقی است. سکوت اخلاقی داروی آفات زبان بهشمار میآید.
عارفان نیک میدانستند که به کارگیری نادرست زبان میتواند هم به زیان دیگران بینجامد و هم سلامت و زلالی روح سالک را بیالاید.
مولانا در داستان «طوطی و بازرگان» از همین نقش ویرانگر زبان شکوه میکند:
ای زبان تو بس زیانی مر مرا
چون تویی گویا چه گویم من تو را؟
ای زبان هم آتش و هم خرمنی
چند این آتش درین خرمن زنی
ای زبان هم گنج بیپایان تویی
ای زبان هم رنج بیدرمان تویی
هم صفیر و خدعه مرغان تویی
هم انیس وحشت هجران تویی...
(مثنوی، ۱/۱۷۳ ~)
درواقع مهمترین آفات زبان بیشتر از جنس ناراستیهای اخلاقی مانند دروغ گفتن، بدگویی کردن، سخن ناسزا به دیگری گفتن، زبان به یاوه گشودن، سخنچینی کردن، و امثال آن است.
توصیه مولانا به کسانی که امیر زبان نبودند این بود که سکوت پیشه کنند مبادا اسیر زبان شوند:
من پشیمان گشتم این گفتن چه بود؟
لیک چون گفتم پشیمانی چه سود؟
نکتهای کآن جست ناگه از زبان
همچو تیری دان که آن جست از کمان
وانگردد از ره آن تیر ای پسر
بند باید کرد سیلی را ز سر
چون گذشت از سر جهانی را گرفت
گر جهان ویران کند نبود شگفت
(مثنوی، ۱/۱۶۶۰~)
سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف
گه ز روی نقل و گه از روی لاف
زآنکه تاریکست و هر سو پنبهزار
در میان پنبه چون باشد شرار
ظالم آن قومی که چشمان دوختند
زآن سخنها عالمی را سوختند
عالمی را یک سخن ویران کند
روبهان مرده را شیران کند...
(مثنوی، ۱/۱۵۹۵ ~)
۲) سکوت در مقام تعلیمپذیری هم از مراتب سکوت سالکانه است. سالک طریق باید بداند که اوّل شرط تعلیمپذیری در عالم معنا آموختن ادب سکوت است. شرط فراگیری از محضر کاملان آموختن هنر شنیدن است:
کودک اوّل چون بزاید شیر نوش
مدّتی خامش بود او جمله گوش
مدّتی میبایدش لب دوختن
از سخن تا او سخن آموختن...
زآنکه اوّل سمع باشد نطق را
سوی منطق از ره سمع اندرآ...
باقیان هم در حرف هم در مقال
تابع استاد و محتاج مثال
(مثنوی، ۱/۱۶۲۴~)
بنابراین، در اینجا سکوت از جنس سکوت شاگردانه است:
تو رعیت باش چو سلطان نهای
خود مران چون مرد کشتیبان نهای
چون نهای کامل دکان تنها مگیر
دست خوش میباش تا گردی خمیر
(مثنوی، ۲/۳۴۴۰~)
البته مولانا میگوید، یکی از نشانههای حضور در محضر اولیای الهی نیز زبان درباختن است:
چون به نزدیک ولیالله شود
آن زبان صد گزش کوته شود
(مثنوی، ۳/۲۵۵۰)
از نگاه مولانا معارف انفسی، یا به تعبیر وی «فقر»، بیش از آنکه از راه زبان آموخته شود از همنشینی و همنفسی با پاکان حاصل میشود، یعنی از جان به جان میتراود:
علمآموزی طریقاش قولی است
حرفتآموزی طریقاش فعلی است
فقرخواهی آن به صحبت قایم است
نه زبانت کار میآید نه دست
دانش آن را ستاند جان ز جان
نه ز راه دفتر و نه از زبان
(مثنوی، ۵/۱۰۶۲~)
۳) سکوت رازدارانه هم از مراتب سکوت سالکانه است. سالک طریق وقتی در خور تعلیمپذیری میشود که ادب رازداری را بیاموزد، یعنی سرّی را که میآموزد با نامحرمان در میان ننهد.
این رازداری البته گاه از آنرو بود که مبادا معارف انفسی از حدّ فهم نامحرمان ناآشنا فراتر رود و به گمراهی ایشان بینجامد، یا نااهلان، آن معارف را دامی برای فریب خلایق سازند.
گاهی هم این رازدانی بنا به ملاحظاتی سیاسی یا اجتماعی بود: چه بسا افشای معارف انفسی خصوصاً در جامعه شریعتمدار عوام آشوبی کند و سر سرداران سرّدان را بر سر دار کند.
مولانا به سالکان میآموزد که از دو راه میتوان رازداری و سرّپوشانی کرد: یکی از طریق نگفتن است:
چون ببینی مشک پر مکر و مجاز
لب ببند و خویشتن را خنب ساز
(۶/۲۰۳۷)
عاشقی و مست و بگشاده زبان
الله الله اشتری بر ناودان
چون ز راز و ناز او گوید زبان
با جمیل الستّر خواند آسمان
(۳/۴۷۳۰~)
اما گاهی سرّپوشانی از طریق گفتن است، مانند بلبلی که در روی گل نعره میزند تا سرّ بوی گل را بپوشاند:
حرف گفتن بستن آن روزن است
عین اظهار سخن پوشیدن است
بلبلانه نعره زن در روی گل
تا کنی مشغولشان از بوی گل
تا به قل مشغول گردد گوششان
سوی روی گل نپرد هوششان
(۶/۶۹۱~)
۴) گاهی هم سکوت ناشی از بیرغبتی روحی سالک به همسخنی و همنشینی با کسانی است که درد او را ندارند و دل در گرو محبوبهایی جز محبوب او سپردهاند.
مشغولیتهای آن نامحرمان در چشم او چندان بیجلوه است که او رغبتی به سخن گفتن درباره آن محبوبها در خود نمییابد.
سکوت پیشگی واکنش طبیعی روح او نسبت به حضور بیگانه ناهمدل است. مولانا در ابتدای مثنوی، شمهای از این نوع سکوت پیشگی را در احوال خود سراغ میدهد:
با لب دمساز خود گر جفتمی
همچو نی من گفتنیها گفتمی
هر که او از همزبانی شد جدا
بیزبان شد گرچه دارد صد نوا
چونکه گل رفت و گلستان درگذشت
نشنوی زان پس ز بلبل سرگذشت
و در غزلی زیبا نیز از این حال خود پرده برمیدارد:
همه جمال تو بینم چو چشم باز کنم
همه شراب تو نوشم چو لب فراز کنم
حرام دارم با مردمان سخن گفتن
و چون حدیث تو آید سخن دراز کنم
هزار گونه بلنگم به هر رهم که برند
رهی که آن به سوی تست ترکتاز کنم...
خموش باش، زمانی بساز با خمشی
که تا برای سماع تو چنگ ساز کنم.
باری، بر فهرست سکوتهای سالکانه میتوان بیش از اینها افزود. اما در نهایت غایت اصلی سکوت سالکانه یا سکوت طریقتی آن است که سکوت زبانی به سکون روانی بینجامد، یعنی تلاطمها و آشوبهای روحی سالک آرام پذیرد، و سالک در آرامش و طمانینهای که بر رواناش حاکم میشود نغمههای چنگ الهی را به گوش جان بشنود:
گفت هان ای سخرگان گفت و گو
وعظ و گفتار زبان و گوش جو
پنبه اندر گوش حسّ دون کنید
بند حسّ از چشم خود بیرون کنید
پنبه آن گوش سر گوش سر است
تا نگردد این کر، آن باطن کرست
بیحس و بیگوش و بیفکرت شوید
تا خطاب ارجعی را بشنوید
(۱/۵۶۸~)
دم مزن تا بشنوی از دمزنان
آنچه نامد در زبان و در بیان
دم مزن تا بشنوی زآن آفتاب
آنچه نامد در کتاب و در خطاب
دم مزن تا دم زند بهر تو روح
آشنا بگذار در کشتی نوح
(۳/۱۲۹۸~)
از منظر مولانا سکوت سالکانه، شگردی در شکار حقیقت انفسی است. مولانا مکرراً فرآیند کشف حقیقت انفسی را به پدیده شکار کردن تمثیل میکند.
تمثیل شکار به ما میآموزد که کشف حقیقت انفسی نوعی کنش است. اما تصوّر غالب بر این بوده است که در صحنه این شکار، سالک طریق شکارچی است و حقیقت شکاری که باید به دام افتد.
مطابق این تصویر البته حقیقت بسان غزالی گریزنده و تیزپاست که باید برای نزدیک شدن به آن در سکوت مطلق آهسته گام برداشت مبادا اندک موجی در فضا غزال را برماند.
اما تصویر مولانا از تقرب به حقیقت انفسی یکسره متفاوت است. از منظر او در میدان این شکار، فرد سالک شکار است نه شکارچی. صید حقیقت انفسی از طریق صید شدن است نه صیادی.
به بیان دیگر، کشف حقیقت انفسی، برخلاف حقیقت آفاقی، مستلزم کنشی پذیرنده است نه کنشی تهاجمی. سالک طریق باید هنر شکیبایی و گشودگی را بیاموزد تا پذیرنده بارقههای حقیقت انفسی شود.
سلوک سالکانه این شکیبایی و گشودگی را به او میآموزد:
آنکه ارزد صید را عشق است و بس
لیک او کی گنجد اندر دام کس
تو مگر آیی و صید او شوی
دام بگذاری به دام او روی
عشق میگوید به گوشم پست پست
صید بودن خوشتر از صیادی است
گول من کن خویش را و غرّه شو
آفتابی را رها کن ذرّه شو
بر درم ساکن شو و بیخانه باش
دعوی شمعی مکن پروانه باش
(مثنوی، ۵/۴۰۹~)
۳.سالکی که از مرتبه سکوت سالکانه درمیگذرد به مقام سکوت عارفانه برمیآید. سکوت سالکانه مرکبی است که سالک بر آن مینشیند تا به مقصدی برسد، سکوت عارفانه اما حال آن سوار است وقتی که به مقصد میرسد.
میتوان گمان زد که تجربه سکوت عارفانه در زندگی مولانا تقریباً مدّتی پس از دیدار دوباره سیّد برهان در قونیه آغاز شد و با دیدار شمس تبریزی به اوج رسید.
سیدّ برهان پس از آنکه مولانای جوان را به سه بار چلّهنشینی الزام کرد، او را در علم ظاهر و باطن کامل خواند.
این کمال را بیشتر باید از جنس کمال معرفتی دانست. دیدار عشقآمیز و شورانگیز شمس تبریز بود که این ملای جوان را به کمال وجودی رسانید.
پس از دیدار استحالهبخش شمس بود که خمر وجود مولانا خل شد، و در خروش خیزابهای غزلیات شورانگیزش «خاموشی» گزید.
درواقع غزلیات شورانگیز شمس و نیز مثنوی شریف را باید ثمره خاموشی مولانا و تجربه سکوت عارفانه وی دانست.
سکوت عارفانه یا سکوت مقام حقیقت، وضعیت وجودی عارف در تجربه دیدار است. عارفی که به مقام مشاهده برمیآید و به دیدار محبوب میرسد، زبان درمیبازد.
اما این زبان درباختگی هم از یک نوع نیست. مولانا به ما میآموزد که سکوت عارفانه نیز مراتبی دارد:
۱) نخستین مرتبه سکوت عارفانه را باید سکوت معرفتآمیز دانست. این سکوت ناشی از معرفت بیواسطهای است که عارف از جان جهان مییابد.
عارف در تجربه دیدار خداوند و شناخت ناشی از آن دیدار زبان درمیبازد. از منظر مولانا این عبارت پیامبر بزرگوار اسلام که «من عرف الله کلّ لسانه» ناظر به همین مقام است.
اما چرا معرفت به خداوند زبان را میدوزد، و عارف را به خاموشی وامیدارد؟ از منظر مولانا درباختگی زبان در این مقام دستکم به دو علّت است:
عامل نخست، شهود جلال و عظمت امر مقدس است. تجربه امر مقدس، هیبتافکن و خشیتآور است. امر عظیم از حدود فاهمه عارف درمیگذرد و از تور زبان بشری که برای شکار پدیدههای متناهی تنیده شده است، میگریزد:
لفظ در معنی همیشه نارسان
زآن پیمبر گفت قد کلّ لسان
نطق اصطرلاب باشد در حساب
چه قدر داند ز چرخ و آفتاب
خاصه چرخی کاین فلک زو پرّهای است
آفتاب از آفتاباش ذرّهای است
(مثنوی، ۲/۳۰۱۸~)
این سکوت را که واکنش روح عارف در برابر عظمت امر مقدس است، میتوان «سکوت جلالی» نامید.
اما مطابق تلقی عارفان، امر مقدّس نه فقط جلیل و دلشکن که جمیل و دلربا نیز هست. عارف در کنار جلال باری جمال او را نیز شهود میکند و در این دیدار چنان دل از کف میدهد که از سر حیرانی همچون زنان مصری در دیدار یوسف دست میخلد و زبان درمیبازد:
بوی آن دلبر چو پرّان میشود
آن زبانها جمله حیران میشود
عاشقان را شد مدرّس حسن دوست
دفتر و درس و سبقشان روی اوست
خامشند و نعره تکرارشان
میرود تا عرش و تخت یارشان
(مثنوی، ۳/۳۸۴۲~)
این سکوت را که ناشی از حیرانی روح عارف در برابر زیبایی امر مقدس است، میتوان «سکوت جمالی» نامید.
۲) مرتبه دیگر سکوت عارفانه را میتوان سکوت عشقآمیز دانست. تجربه عشق شمس مولانا را به درک این نوع از سکوت پیشگی نزدیک کرد.
از منظر مولانا، وقتی که عارف به مقام معرفت میرسد کم نمانده که به وادی عشق گام نهد. محبت ثمره دانش است:
این محبت هم نتیجه دانش است
کی گزافه بر چنان تختی نشست
(مثنوی، ۲/۱۵۳۳)
زیبایی معشوق سرچشمه عشق عاشق است. حیرانی در برابر حسن محبوب شیفتگی و شیدایی را در روح عاشق برمیانگیزد و این عشق یا انجذاب، زمینهساز نزدیکی و محرمیت میان عاشق و معشوق میشود.
مقام عاشقی مقام محرمی است، و در روابط محرمیتآمیز هزار و یک راه جز زبان برای مفاهمه گشوده میشود، و بلکه عمیقترین و لطیفترین معانی ماورای زبان و «از ره پنهان» مبادله میگردد.
مقام عشق یا محرمیت مقام همدلی است، و از منظر مولانا همدلی بسی گویاتر از همزبانی است:
همزبانی خویشی و پیوندی است
مرد با نامحرمان چون بندی است
ای بسا هندو و ترک همزبان
ای بسا دو ترک چون بیگانگان
پس زبان محرمی خود دیگرست
همدلی از همزبانی بهتر است
غیر نطق و غیر ایما و سجل
صد هزاران ترجمان خیزد زدل
(مثنوی،۱/۱۲۰۸~)
مولانا وضعیت وجودی خود را در دوران جوشش معنوی و آفرینش هنریاش در یک واژه بیان میکند: «خاموش».
او خود را در مقام آفرینش هنری و خلق معانی همچون یک نی میبیند که بر لبان مرد نایی نهاده شده است: آنچه از او میتراود از او نیست، از آن سوست.
از منظر او عارف همچون نی به خودی خود بینواست، اما وقتی که گرههای وجودش را میگشاید و از خودی تهی میشود، همچون واسطهای امین نوای مرد نایی را به گوش جان ما میرساند:
دو دهان داریم گویا همچو نی
یک دهان پنهان است در لبهای وی
یک دهان نالان شده سوی شما
های هویی درفکنده در هوا
لیک داند هر که او را منظر است
که فغان این سری هم زآن سر است
دمدمه این نای از دمهای اوست
های هوی روح از هیهای اوست
گر نبودی با لباش نی را سمر
نی جهان را پر نکردی از شکر
(مثنوی، ۶/۲۰۰۳~)
مولانا خود را در مقام سرایش غزلیات و نیز مثنوی شریف مانند آن نی میدید - گویا و خموش:
این سخن را بعد ازین مدفون کنم
آن کشنده میکشد من چون کنم
بحق آن لب شیرین که میدمد در من
که اختیار ندارد به ناله این سرنا
کشاکشهاست در جانم کشنده کیست؟ میدانم
دمی خواهم بیاسایم ولیکن نیستم امکان
به هر روزم جنون آرد، دگر بازی برون آرد
که من بازیچه اویم ز بازیهای او حیران
چو جامم گه بگرداند، چو ساغر گه بریزد خون
چو خمرم گه بجوشاند، چو مستم گه کند ویران
ای که میان جان من تلقین شعرم میکنی
گر تن زنم خامش کنم ترسم که فرمان بشکنم.
از منظر مولانا آن کس که از خود خالی میشود و به مقام خاموشی میرسد خالی نمیماند، از خداوند پر میشود. او آشکارا خلاء و خاموشی وجود خود را از این دست میدانست.
آوردهاند که وقتی خادم خود را کاری میفرمود، و چون او در ضمن اظهار سمع و قبول خویش «ان شاء الله» بر زبان میراند، مولانا بر وی بانگ زد: «ای ابله! پس گوینده کیست؟».
اما عالیترین مرتبه سکوت عارفانه را مولانا در اواخر عمر خود آزمود: سکوت مقام فنا. مولانا در حدود دو ماه آخر عمر خود یکباره سرایش مثنوی شریف را ناتمام رها کرد.
این سکوت ناگهانی برای بسیاری از نزدیکان مولانا شگفتانگیز می نمود. فرزند او سلطان ولد پدر را به اتمام داستان شهزادگان و قلعه ذاتالصوّر ترغیب میکرد، اما مولانا در پاسخ به این اشاره بسنده کرد که «قوّه نطق من از این پس به گفتار نمیآید و باقی آن داستان هم بیواسطه لفظ و زبان، در گوش دل آن کس که نور جان دارد گفته می آید و حاجت به نظم و بیاناش نیست.»
ظاهراً در میان نزدیکان مولانا تنها حسامالدّین بود که به فراست دریافت، این سکوت ناگهانی نشانه تحوّلی ژرف در وجود مولاناست، و این سلطان شگرف سخن اکنون به وادی ماورای سخن گام نهاده است.
احیاناً نزدیکی گامهای مرگ در تجربه سکوت فناآمیز بیتاثیر نبوده باشد. مرگ از منظر مولانا نقطه عطف است، آغاز تجربهای بهکلّی دیگر.
او خود پیشتر در بیان تجربه عارف از مرگ، پرندهای را مثال میزند که در قفسی در میانه باغ گرفتار است. پرنده از ورای میلههای قفس باغ دلانگیز و بهاری و جمع مرغان همجنس و همنفس را میبیند، و بیتابانه خود را به هر سو میکوبد تا گریزگاهی بیابد.
این شوق رفتن وقتی بیشتر زبانه میکشد که مرغ گشوده شدن در قفس و پیوستن به معشوق را بسی نزدیک ببیند:
مرگ شیرین گشت و نقلم زین سرا
چون قفس هشتن پریدن مرغ را
آن قفس که هست عین باغ در
مرغ می بیند گلستان و شجر
جوق مرغان از برون گرد قفس
خوش همی خوانند ز آزادی قصص
مرغ را اندر قفص زان سبزه زار
نه خورش ماندست و نه صبر و قرار
سر ز هر سوراخ بیر
